آینده هواپیمای F-35 چیست؟

جنگنده F-35 تنها جنگنده نسل پنجمی در حال تولید آمریکا است که در حال حاضر با چالش‌های اساسی روبه‌رو شده است. بحث‌های جدیدی درباره مشکلات و پتانسیل این هواپیما، آینده آن در نیروی هوایی را دچار چالش کرده است.
بسته مصالحه بودجه دفاعی مجلس نمایندگان آمریکا در سال 2025 که ۱۵۰ میلیارد دلار ارزش دارد، ۷.۲ میلیارد دلار به هواپیماهای پیشرفته تاکتیکی اختصاص داده است؛ از جمله برای هواپیمای نسل ششم F-47 و پهپادهای هوشمندش (CCA). بزرگ‌ترین سهم هم مربوط به ۳.۱۵ میلیارد دلار برای جنگنده‌های اضافی F-15EX است. نکته قابل‌توجه: حتی یک پنی هم برای F-35 در نظر گرفته نشده است. هزینه طول عمر برنامه تولید جنگنده های F-35 به ۲.۱ تریلیون دلار رسیده است که شامل هزینه ۲۴۵۶ هواپیما برای نیروی هوایی، نیروی دریایی و تفنگداران دریایی به‌ علاوه عملیات، نگهداری، ارتقاها، ساخت‌وساز نظامی، نیروی انسانی و تورم طی ۹۴ سال است. نیمی از این هزینه مربوط به تورم است. تاکنون این برنامه تقریباً ۱۲۰۰ هواپیما به سه شاخه نظامی آمریکا و متحدان خارجی تحویل داده است؛ از این میان، نیروی هوایی بیش از ۴۵۰ فروند دارد. یعنی حدود یک‌چهارم کل برنامه‌ریزی‌شده ۱۷۶۳ فروندی.

دردسرهای مزمن

زنجیره تأمین گسترده و تغییر خریدهای سالانه باعث شده است تا برنامه تولید F-35 پیوسته در نوسان باشد. علاوه بر این چالشهای مهمی از ابتدا گریبانگیر پروژه F-35 بوده است:

• از میانه ۲۰۲۳ تا میانه ۲۰۲۴، دولت آمریکا تحویل F-35 را متوقف کرد تا پردازنده‌ها، نرم‌افزار و نمایشگرهای جدید مربوط به بروزرسانی Tech Refresh 3 به‌طور کامل آزمایش شود. اما در تابستان 2024 اجازه تحویل داده شد (حتی با وجود ادامه تست TR-3) و اعلام گردید که نرم‌افزار برای پرواز ایمن است و نیاز به ریبوت در پرواز کمتر شده است.
• اگرچه هزینه کلی خرید هر فروند کم است، اما هزینه پرواز ساعتی همچنان بالا مانده است. همین موضوع باعث شده است تا نیروی هوایی و نیروی دریایی استفاده عملیاتی از F-35 را کاهش دهند و خلبانان تمرین در پروازهای واقعی را با شبیه‌ساز جبران کنند.
• توسعه اولیه پروژه F-35 (طراحی، تست‌های اصلی، رفع مشکلات بزرگ، و آماده‌سازی برای تولید کامل) که حدود سال ۲۰۰۱ شروع شد، تازه در سال ۲۰۲۴ رسماً از نظر پنتاگون «کامل» اعلام شد. یعنی حدود ۲۳ سال طول کشید تا به مرحله Milestone C (مجوز تولید انبوه) برسد. اما عملاً تولید انبوه آن سالها قبل آغاز شده بود و خطوط تولید در ظرفیت کامل خود بودند. در واقع گرچه رسماً Milestone C تازه در ۲۰۲۴ گرفته شد، اما در عمل لاکهید مارتین و ارتش آمریکا چند سالی بود که تولید F-35 را با ظرفیت بالا (تقریباً تولید انبوه) انجام می‌دادند. یعنی فرآیند رسمی و عملی با هم هماهنگ نبودند. دلیل این تأخیر، مشکلات در تست‌های شبیه‌سازی عملیاتی بود که باید ثابت می‌کرد همه چیز درست کار می‌کند.
• هنوز قیمت دقیق هر هواپیما مشخص نیست. مشکلات تورم، زنجیره تأمین و هزینه‌های نیروی کار که به دوران کرونا بازمی‌گردد، از دلایل آن است و اخیراً تعرفه‌های دولت ترامپ و تأثیر آنها بر هزینه مواد اولیه و قطعات وارداتی هم به چالش تغییر مدام قیمت دامن زده است. F-35 به‌صورت جهانی تأمین می‌شود و قراردادهای تولید آن در ده‌ها کشور پخش است که بیشتر آن‌ها شریک توسعه یا خریدار این هواپیما هستند. آخرین قیمت واحد مذاکره‌شده برای F-35A  (نسخه برخاست‌ و ‌فرود عادی نیروی هوایی) حدود ۸۵ میلیون دلار به ازای هر بدنه بود. موتور F135 پرات ‌اند ویتنی است که جداگانه خریداری می‌شود و به ‌عنوان تجهیزات تحویلی دولتی به کارخانه لاکهید می‌رسد و حدود ۱۵ میلیون دلار تخمین زده می‌شود. قیمت موتور که پرات آن را محرمانه می‌داند، یکی از نقاط اختلاف است. مقامات لاکهید می‌گویند دسته‌های بعدی F-35 پیشرفته‌تر و گران‌تر خواهند بود که می‌تواند قیمت هر فروند F-35 را از مرز ۱۰۰ میلیون دلار عبور دهد.

پیام‌های متناقض از کاخ سفید

کاخ سفید می‌تواند یک متغیر ناشناخته برای برنامه F-35 باشد. ایلان ماسک در شبکه اجتماعی خود یعنی شبکه ایکس، از F-35  انتقاد کرده و آن را «جنگنده‌ای با کاربردهای متنوع، ولی بدون برتری قطعی در هیچ حوزه‌ای» و به نوعی همه کاره و هیچ کاره خوانده و از برنامه های ساخت پهپاد حمایت کرده است، هرچند نیروی هوایی، پهپادها را مکمل جنگنده های سرنشین دار می‌داند، نه جایگزین آن. ترامپ، در عوضF-35  را «بهترین جنگنده جهان» توصیف کرده و از نظر پنهان‌کاری آن را «تقریباً نامرئی» دانسته، هرچند اعتراف کرده «گران‌تر از چیزی شد که انتظار داشتیم». او همچنین درباره ماهیت بین‌المللی تولید F-35  ابراز تردید کرده: «ما بال‌ها را در یک کشور می‌سازیم، سکان‌ها را در کشور دیگر، صندلی‌ها را در جای دیگر، الکترونیک در هفت کشور ساخته می‌شود. اگر جنگی شود چه؟ آخرش با نیمی از این کشورها باید بجنگیم». ترامپ وعده داده بود که «ما همه مواد حیاتی برای امنیت ملی‌مان را در همین آمریکا تولید خواهیم کرد» که به‌ گفته او «میلیون‌ها شغل تولیدی» ایجاد خواهد کرد. در برنامه صرفه جویی سالانه وزارت دفاع طرحهایی نظیر پروژه نسل ششمی  CCAها و مهماتها از این صرفه جویی معاف شده اند اما اشاره‌ای به F-35 نشده است.

F-35  در مسیر اتوموبیل «فراری» شدن

شرکت لاکهید هنوز از باخت در رقابت ساخت نسل بعدی جنگنده برتری هوایی (F-47) دلخور است. همچنین در رقابت ساخت همتای نیروی دریایی (F/A-XX) و برنامه CCA نیروی هوایی هم حذف شده است. به همین دلیل لاکهید در حال تبلیغ طرحی برای ارتقای F-35 به‌ عنوان مکمل یا جایگزینی ارزان‌تر برای F-47 است. فناوری‌هایی که لاکهید برای برتری هوایی نسل آینده (NGAD) توسعه داده است را می‌تواند به سرعت به F-35 اعمال کند و یک جنگنده «نسل پنج ‌به‌ علاوه سوپرشارژ» یا فراری دنیای هوانوردی بسازد. با استفاده از بدنه F-35 و افزودن فناوری‌های پیشرفته متعدد، با ۵۰ درصد هزینه به ‌ازای هر واحد می توان به 80 درصد قابلیت برتری هوایی دست یافت. اگر قیمت هر F-47 حدود ۳۰۰ میلیون دلار باشد (برآوردی که فرمانده سابق نیروی هوایی آمریکا ارائه داده بود)، نسخه فراری F-35 شاید با حدود ۱۵۰ میلیون دلار در دسترس باشد. بخش زیادی از فناوری‌های موردنظر برای F-35 ارتقا یافته نظیر سنسورهای مادون‌قرمز غیرفعال و موشک‌های دوربرد، پیش‌تر چه از طریق دولت و چه سرمایه‌گذاری خود لاکهید تأمین مالی شده‌اند.

فرصت در دسترس

به عقیده کارشناسان آمریکایی، حذف بودجه اضافی F-35 منطقی نیست. زیرا هواپیماهای ارتقا یافته با نسخه TR-3 در حال تحویل هستند و نرم‌افزار هم تقریباً آماده است. همچنین اگرچهF-15EX  نقش مفیدی به‌عنوان حامل مهمات و بستر موشک‌های مافوق ‌صوت دارد و نیروی هوایی باید تا می‌تواند از آن‌ها خریداری نماید، اما این‌ها نباید بر F-35 اولویت داشته باشند. از منظر برنامه دفاعی آمریکا، با توجه به نیاز به یک جنگنده نفوذی رادارگریز و همچنین خط توسعه طولانی F-47 و CCA ها، عقب انداختن خرید F-35 تصمیم درستی نیست. این هواپیماها در حال تولید هستند و در واقع تنها گزینه روی میز آمریکاییها برای تقویت برتری هوایی شان در حال حاضر می باشد.